Nie każde nazwisko odmienia się tak samo, choć na pierwszy rzut oka wygląda to na prostą sprawę. Prawdziwe schody zaczynają się przy nazwiskach obcych, zakończonych na nietypowe głoski albo przy formach żeńskich. Dlatego warto mieć pod ręką kilka prostych reguł, które pozwolą bez wahania napisać: „z Nowakiem”, ale też „o Schmidtcie” albo „u Kowalskiej”. Odmiana nazwisk w języku polskim rządzi się dość konsekwentnymi zasadami – wystarczy je uporządkować i stosować konsekwentnie w piśmie i mowie. Tekst zbiera najważniejsze reguły pisowni i deklinacji nazwisk polskich i obcych, z przykładami do natychmiastowego użycia. Dzięki temu łatwiej uniknąć niezręczności w oficjalnych pismach, mailach czy na szkolnych dyplomach.
Dlaczego w ogóle odmieniać nazwiska?
W polszczyźnie odmiana nazwisk jest naturalnym elementem składni. Nieodmienianie ich – szczególnie w tekstach oficjalnych – brzmi sztucznie i często utrudnia zrozumienie wypowiedzi. Forma nieodmienna bywa dopuszczalna, ale raczej w wyjątkowych sytuacjach.
W praktyce odmienia się nazwiska:
- w tekstach urzędowych, prawniczych, naukowych,
- w korespondencji służbowej („do pana Kowalczyka”),
- w tekstach literackich, publicystycznych, dziennikarskich,
- w mowie potocznej – przy normalnej, swobodnej rozmowie.
Nieodmienianie nazwisk częściej wynika z niepewności niż z poprawności. Gdy pojawia się wątpliwość, lepiej sprawdzić czy schemat danego nazwiska podpada pod jedną z opisanych dalej grup. W zdecydowanej większości przypadków odpowiedź będzie brzmiała: „tak, to nazwisko należy odmieniać”.
Reguła ogólna: nazwiska w języku polskim odmienia się, jeśli tylko pozwala na to ich brzmienie. Nieodmienne są jedynie formy faktycznie nieodmienne (głównie obce zakończone na samogłoskę) lub w sytuacjach, gdy wymaga tego tradycja i życzenie samego zainteresowanego.
Odmiana nazwisk męskich zakończonych na spółgłoskę
To grupa, z którą spotyka się najczęściej. Zasada jest prosta: nazwiska męskie zakończone na spółgłoskę odmienia się jak rzeczowniki męskie osobowe. Przykład: Nowak, Kowal, Maj, Kaczmarek, Schmidt, Clark.
Typowe polskie nazwiska: -ak, -ek, -ik, -ski
Większość klasycznych polskich nazwisk tworzy deklinację bez większych niespodzianek:
Nowak (jak „chłop”):
M. (kto?) Nowak
D. (kogo?) Nowaka
C. (komu?) Nowakowi
B. (kogo?) Nowaka
N. (z kim?) Nowakiem
Ms. (o kim?) Nowaku
Kowalski (jak „wysoki” – ale rzeczownikowo):
M. Kowalski
D. Kowalskiego
C. Kowalskiemu
B. Kowalskiego
N. Kowalskim
Ms. Kowalskim / Kowalskimie (w praktyce: „o Kowalskim”)
Podobnie odmieniają się nazwiska w -ek, -ik, -czyk, -arz, -acz itd.: Małek → Małka, Małkowi; Pietrzak → Pietrzaka, Pietrzakiem; Świder → Świdra, Świdrowi.
Nazwiska zakończone na -e, -el, -er, -el, -er, w tym obce
Polszczyzna chętnie wciąga obce nazwiska do swoich wzorów odmiany. Jeśli męskie nazwisko kończy się na spółgłoskę wymawianą wyraźnie (np. Schmidt, Braun, Clark, Müller), należy je odmieniać:
Schmidt: Schmidta, Schmidtowi, z Schmidtem, o Schmidcie.
Clark: Clarka, Clarkowi, z Clarkiem, o Clarku.
Müller (zapisywany też jako Mueller): Müllera, Müllerowi, z Müllerem.
Problemy budzą nazwiska, w których zapis sugeruje spółgłoskę na końcu, ale wymowa kończy się samogłoską (np. francuskie Camus /kamy/, Rousseau /ruso/). W takim wypadku przeważa praktyka nieodmieniania lub odmiany tylko w tekstach bardzo swobodnych. W języku użytkowym bezpieczniejsze będzie: „książka Alberta Camus” (zamiast „Camusa”).
Odmiana nazwisk żeńskich: kiedy „Kowalska” się odmienia?
Z nazwiskami kobiet jest trochę inaczej. W wielu sytuacjach odmiana jest naturalna, ale przy niektórych końcówkach powstają formy brzmiące niezgrabnie lub niejednoznacznie. Dlatego odmiana żeńskich nazwisk bywa bardziej konserwatywna.
Polskie nazwiska żeńskie: -ska, -cka, -owa, -ówna, -anka
Tradycyjne polskie formy żeńskie (szczególnie w stylu oficjalnym) najczęściej się odmienia:
Kowalska:
M. Kowalska
D. Kowalskiej
C. Kowalskiej
B. Kowalską
N. Kowalską
Ms. (o) Kowalskiej
Nowakowa: Nowakowej, Nowakową, z Nowakową.
Nowakówna: Nowakówny, Nowakównie, z Nowakówną.
W codziennej praktyce formy typu -owa, -ówna są coraz rzadsze, ale nadal mogą pojawiać się w tekstach stylizowanych lub w kontekstach regionalnych. Jeśli jednak zostaną użyte, powinny być konsekwentnie odmieniane.
Analogicznie: Woźniacka → Woźniackiej, z Woźniacką, Kwiatkowska → Kwiatkowskiej.
Nazwiska żeńskie obce i „trudne”
Przy nazwiskach kobiet pochodzenia obcego przyjmuje się zasadę większej ostrożności. Jeśli nazwisko kończy się na spółgłoskę, ale odmiana brzmiałaby nienaturalnie, dopuszcza się nieodmienianie. Przykłady:
„Wystawa prac Cindy Sherman” – zwykle bez: „Sherman” → „Sherman” (forma: „Shermanem” brzmiałaby męsko).
„Film Agnes Varda” – zazwyczaj bez: „Vardy”.
Inaczej przy formach łatwo przyswajanych: Merkel. W tekstach spotyka się obie wersje, ale coraz częściej pojawia się odmiana: „o polityce Angeli Merkel” (nieodmiennie) obok „z Angelą Merkel” (odmiana tylko w narzędniku). Praktyka wciąż jest tu płynna.
Bezpieczna zasada: w wątpliwości przy nazwiskach żeńskich obcych można pozostawić formę nieodmienną poza sytuacją, gdy wypada użyć narzędnika (z kim? z Angelą Merkel – imię odmienione, nazwisko nie).
Nazwiska nieodmienne: kiedy forma podstawowa wystarcza
Istnieje grupa nazwisk, których się zasadniczo nie odmienia. Dotyczy to głównie nazwisk obcych zakończonych na samogłoskę, przy której odmiana brzmiałaby sztucznie lub naruszała wymowę.
Nazwiska zakończone na -o, -e, -i, -y
Często nie odmienia się nazwisk:
- zakończonych na -o: Morricone, Picasso, Bono, Janko,
- zakończonych na -e nieme: Verne, de Gaulle,
- zakończonych na -i: Tolstoi, Gandhi (Gandhiego dopuszczalne, ale waha się praktyka),
- zakończonych na -y: szczególnie w transkrypcjach słowiańskich, np. Gorky.
Najczęściej stosuje się wtedy konstrukcje omijające kłopotliwe przypadki, np.: „książki Jules’a Verne’a” (z apostrofem) zamiast tworzenia niestandardowej końcówki. Apostrof informuje, że dochodzi do odmiany wymawianej formy nazwiska, a nie zapisu literowego.
W polszczyźnie funkcjonują jednak też formy w pełni spolszczone, np. Verne → Verne’a, Verne’owi. W takich wypadkach warto trzymać się ustalonej już tradycji, zwłaszcza w tekstach literackich i naukowych.
Podwójne nazwiska i liczba mnoga
W codziennej praktyce coraz częściej pojawiają się nazwiska podwójne i konstrukcje typu „państwo Kowalscy”. Tu również obowiązują dość przejrzyste schematy.
Odmiana nazwisk podwójnych
Najprościej: odmienia się oba człony, jeśli tylko pozwala na to ich postać. Przykłady:
Kowalska-Nowak:
D. (kogo?) Kowalskiej-Nowak
N. (z kim?) z Kowalską-Nowak
Nowak-Kowalski:
D. Nowaka-Kowalskiego
N. z Nowakiem-Kowalskim
Jeśli jeden z członów jest obcy i nieodmienny, odmieniany jest tylko ten, który na to pozwala: Smith-Kowalski → Smitha-Kowalskiego, z panem Smith-Kowalskim. W praktyce ważna jest konsekwencja w obrębie jednego tekstu.
Liczba mnoga: państwo Kowalscy, Kowalskie, Nowakowie
W liczbie mnogiej formy rodzinne odmieniają się jak przymiotniki lub rzeczowniki osobowe. Kilka typowych schematów:
- Kowalski → państwo Kowalscy, u państwa Kowalskich, spotkanie z Kowalskimi,
- Nowak → państwo Nowakowie, do Nowaków, z Nowakami,
- rodzina Lis → Lisowie, o Lisach, z Lisami,
- gdy nazwisko jest przymiotnikowe (np. Miła): państwo Mili, u Milich, z Milimi (choć w praktyce często omija się liczbę mnogą i mówi: „rodzina Miła”).
Przy grupach mieszanych (np. rodzeństwo, rodzina) forma rzeczownikowa bywa wygodniejsza: „rodzina Nowak”, „rodzina Kowalskich” – w zależności od zwyczaju i tego, jak to nazwisko odmienia się w mianowniku liczby mnogiej.
Zapisy szczególne: wielkie litery, apostrof, formy grzecznościowe
Odmiana nazwisk to nie tylko końcówki, ale też sposób zapisu. Kilka miejsc, w których łatwo o błąd techniczny, mimo znajomości samej deklinacji.
Wielkie litery: nazwiska zawsze z wielkiej litery, również w formach odmienionych: Nowakiem, Kowalskich, o Schmidtcie. Przy słowach typu „pan, pani, państwo” poprawna jest mała litera, chyba że stoi na początku zdania: panu Nowakowi, pani Kowalskiej.
Apostrof: stosuje się go, gdy odmiana nazwiska obcego nie wynika wprost z pisowni, ale z wymowy: Camus → Camus’a, Verne → Verne’a, Goethe → Goethego. Apostrof sygnalizuje, że dodawana jest polska końcówka do wymawianej, a nie zapisanej formy nazwiska.
Formy grzecznościowe: w oficjalnej korespondencji naturalne są połączenia typu: do pana Kowalskiego, od pani Kwiatkowskiej, z państwem Nowakami. Unika się nieodmieniania nazwisk w takich miejscach, bo w polszczyźnie wygląda to na błąd, a nie na przejaw szacunku.
Kiedy sprawdzić, zamiast zgadywać
Mimo wszystkich reguł pozostaje grupa nazwisk, przy których praktyka jest zmienna, a zwyczaj rodzinny czy środowiskowy bywa silniejszy niż słownik. Dotyczy to szczególnie:
- nowych nazwisk obcych w przestrzeni publicznej,
- nazwisk o nietypowej wymowie (transkrypcje z języków pozaeuropejskich),
- nazwisk kobiet, których brzmienie po odmianie byłoby dwuznaczne.
W takich przypadkach rozsądnie jest:
1) sprawdzić w aktualnym słowniku lub poradni językowej, jeśli chodzi o osobę ogólnie znaną;
2) w bezpośrednim kontakcie – zapytać, jak dana osoba życzy sobie odmiany nazwiska (w dokumentach wewnętrznych, wizytówkach, stopkach mailowych).
Język polski ma tu pewien margines swobody: norma ogólna daje pierwszeństwo logice systemu, ale uznaje też prawo do rodzinnego zwyczaju, zwłaszcza przy nazwiskach rzadkich i obcych. W tekstach edukacyjnych, naukowych i urzędowych lepiej jednak trzymać się reguł opisanych wyżej – właśnie tam odbiorcy najbardziej liczą na poprawność i konsekwencję.