Lista państw na literę „S” wydaje się banalna, dopóki nie pojawi się pytanie: według jakiego języka, jakiego spisu i jak rozumiane jest samo „państwo”. To, co w szkolnej łamigłówce jest prostą wyliczanką, w rzeczywistości dotyka kwestii języka, geopolityki i edukacji. Poniżej przyjrzenie się, jak można w ogóle zdefiniować „państwa na S”, jakie kraje faktycznie do tej grupy należą po polsku, a jakie „przeskakują” do niej dopiero po zmianie języka.
Jak liczyć „państwa na S”? Język, polityka i techniczne niuanse
Na pierwszy rzut oka odpowiedź wydaje się oczywista: państwo na S to po prostu kraj, którego nazwa w danym języku zaczyna się na literę S. Problem w tym, że w praktyce pojawiają się co najmniej trzy poziomy komplikacji.
Po pierwsze, język odniesienia. W polszczyźnie „Szwecja” to kraj na S? Nie – zaczyna się na „Sz”. Ale w angielskim „Sweden” już jak najbardziej jest na S. Podobnie „Szwajcaria” vs „Switzerland”. Dla ucznia rozwiązującego polską krzyżówkę ta różnica ma znaczenie – dla statystyka pracującego na anglojęzycznych listach już nie.
Po drugie, kwestia tego, co uznaje się za „państwo”. Do gry wchodzą różne zbiory odniesienia:
- lista państw członkowskich ONZ,
- standard ISO 3166 (kody państw i terytoriów),
- uznanie dyplomatyczne (np. Kosowo, Palestyna),
- terytoria zależne i autonomiczne (Gibraltar, Grenlandia, Hongkong), które formalnie nie są suwerennymi państwami.
Po trzecie, zmiany nazw państw. Dobrym przykładem jest Eswatini, które do 2018 r. w języku angielskim nazywało się „Swaziland” (czyli klasyczne „S”), a obecnie w wielu spisach widnieje już na literę „E”. Takie zmiany powodują, że starsze podręczniki i nowsze źródła statystyczne potrafią się różnić.
W praktyce „lista państw na S” zawsze jest czyjąś listą: zależy od przyjętego języka, standardu i momentu w czasie.
Z perspektywy edukacyjnej prowadzi to do ważnego wniosku: zanim zacznie się układać listę, warto jasno powiedzieć, według jakiej zasady będzie ona tworzona. W przeciwnym razie dyskusja szybko zamieni się w spór typu „a czemu nie ma Szwecji?” albo „a co z Palestyną?” – w gruncie rzeczy nie o geografię, tylko o kryteria.
Państwa na S w języku polskim – pełna lista i zróżnicowanie
Przyjmując prostą, szkolną zasadę: liczą się suwerenne państwa, członkowie ONZ lub szeroko uznawane, w polskiej nazwie zaczynające się na literę S, otrzymuje się następujące zestawienie:
- Saint Kitts i Nevis
- Saint Lucia
- Saint Vincent i Grenadyny
- Samoa
- San Marino
- Senegal
- Serbia
- Seychelle
- Sierra Leone
- Singapur
- Słowacja
- Słowenia
- Somalia
- Sri Lanka
- Stany Zjednoczone Ameryki
- Sudan
- Sudan Południowy
- Surinam
- Syria
Od razu widać, że to grupa bardzo niejednorodna: od mikroskopijnego San Marino po globalne mocarstwo, jakim są Stany Zjednoczone. Sama lista jest jednak dopiero punktem wyjścia; ciekawsze staje się pytanie, jak te państwa można zrozumieć w szerszym kontekście.
Podział geograficzny: „esowe” kraje na mapie świata
Rozłożenie państw na S na mapie pokazuje ich duże rozproszenie. Nie tworzą one jednego „bloku”, ale są porozrzucane po niemal wszystkich kontynentach:
Europa reprezentowana jest przez San Marino, Serbię, Słowację i Słowenię. Trzy z nich wyrosły na gruzach większych struktur państwowych (Jugosławii i Czechosłowacji), co dobrze pokazuje, jak procesy rozpadu federacji wpływają na „alfabetyczną geografię”. San Marino z kolei jest przykładem mikro-państwa, które przetrwało wieki w cieniu znacznie większych sąsiadów.
Afryka ma wyjątkowo silną reprezentację: Senegal, Seychelle, Sierra Leone, Somalia, Sudan, Sudan Południowy. Znajdują się tu jednocześnie państwa wyspiarskie (Seychelle), kraje z burzliwą historią wojen domowych (Sierra Leone, Somalia, Sudan Południowy), jak i stosunkowo stabilny politycznie Senegal. Dobitnie widać, że sama litera alfabetu nie mówi absolutnie nic o poziomie rozwoju czy stabilności politycznej.
Azja w tym zestawieniu to głównie Singapur, Sri Lanka, Syria. Każde z tych państw ilustruje inną ścieżkę rozwoju: Singapur – model „miasta-państwa” nastawionego na gospodarkę opartą na usługach i technologii, Sri Lanka – kraj postkolonialny po długiej wojnie domowej, Syria – przykład dramatu państwa rozrywanego wojną i ingerencjami zewnętrznymi.
Ameryka to Saint Kitts i Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent i Grenadyny, Stany Zjednoczone, Surinam. Trzy pierwsze to małe karaibskie państwa wyspiarskie, z silnymi powiązaniami z turystyką i dawnymi metropoliami kolonialnymi. Surinam to przykład południowoamerykańskiego kraju z nietypową, jak na region, historią kolonialną (holenderską). Stany Zjednoczone – zupełnie inna liga: kontynentalne supermocarstwo, które w statystykach często jest najważniejszym elementem zestawień, a tutaj pojawia się po prostu jako „jeszcze jedno państwo na S”.
Oceania reprezentowana jest przez Samoę – małe państwo wyspiarskie, które w wielu rankingach globalnych niemal nie istnieje w świadomości, ale na mapie politycznej świata ma równy status formalny z gigantami.
Różnice ustrojowe i gospodarcze
Państwa na S pokazują też pełne spektrum ustrojów politycznych. Wśród nich znajdują się:
Demokracje parlamentarne – jak Słowacja, Słowenia, Singapur (choć z krytykowanym poziomem realnej konkurencyjności politycznej), czy kraje karaibskie z tradycją systemów wzorowanych na brytyjskim modelu Westminster.
Reżimy autorytarne bądź hybrydowe – Syria czy część państw afrykańskich z listy, gdzie formalnie istnieją wybory, ale realny pluralizm polityczny jest ograniczony. Różnica między opisem konstytucyjnym a praktyką bywa tu znacząca.
Specyficzne konstrukcje, takie jak San Marino – jedna z najstarszych republik na świecie, z własnym, bardzo nietypowym modelem władzy kolegialnej. Z kolei Stany Zjednoczone to federacja z silną pozycją stanów, co dodatkowo komplikuje rozumienie pojęcia „państwo” (ang. state – zarówno „stan”, jak i „państwo”).
Od strony gospodarki rozpiętość jest jeszcze większa: od jednych z najbogatszych krajów świata (Singapur, Stany Zjednoczone) po jedne z najbiedniejszych (Sudan Południowy, Somalia). Wynika z tego kluczowa obserwacja: alfabetyczna klasyfikacja nie niesie żadnej wartości wyjaśniającej. Jest narzędziem porządkującym, ale nie interpretującym. Dlatego w edukacji dobrze, by lista była tylko punktem startu do dalszej analizy, a nie celem samym w sobie.
Polski vs angielski: kiedy „Szwecja” nagle staje się krajem na S
Wielu uczniów i dorosłych intuicyjnie traktuje alfabet jako coś absolutnego. Tymczasem alfabet jest zawsze związany z językiem. Przekłada się to bezpośrednio na „listy krajów na S”.
W języku polskim z listy wypadają m.in. Szwecja, Szwajcaria, Suazi, bo zaczynają się odpowiednio od „Sz” i „Su” – przy czym „Suazi” jest i tak nazwą historyczną (obecnie Eswatini). W języku angielskim sytuacja wygląda inaczej:
- Szwecja → Sweden,
- Szwajcaria → Switzerland,
- Hiszpania → Spain,
- Samoa pozostaje Samoa,
- Serbia → Serbia,
- Słowacja → Slovakia,
- Słowenia → Slovenia.
Nagle „państw na S” robi się znacznie więcej. Z listy polskiej do angielskiej dochodzi m.in. Spain, Sweden, Switzerland, Saudi Arabia, South Africa i wiele innych. W efekcie odpowiedź na proste pytanie „ile jest państw na S” może się radykalnie różnić w zależności od wersji językowej.
Do tego dochodzą jeszcze różne oficjalne skróty i pełne nazwy. Przykład: w polskich źródłach funkcjonują zarówno „Stany Zjednoczone Ameryki”, jak i skrót „USA”. W podejściu alfabetycznym to nadal „S”, ale w wielu zestawieniach praktycznych skrót „USA” faktycznie bywa sortowany jak od litery U. Podobny kłopot daje „Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej” – w praktyce skracane do „Wielkiej Brytanii”.
Przy nauczaniu geografii rodzi to realne dylematy: czy uczyć dzieci list według polskich nazw, skoro w internecie najczęściej spotkają się z angielskimi? Czy wyjaśniać różnice już na poziomie szkoły podstawowej, czy pozostawić je na później? Nie ma jednej dobrej odpowiedzi, ale ignorowanie tego rozdźwięku prowadzi do chaosu, gdy uczeń szuka „państw na S” w angielskiej Wikipedii, a znajduje zupełnie inną listę niż w podręczniku.
Co łączy, a co różni państwa na S? Próba syntezy
Patrząc na listę, można pokusić się o kilka obserwacji, które wykraczają poza prostą wyliczankę:
Kolonialna przeszłość – spora część „esowych” krajów ma silne dziedzictwo kolonialne: karaibskie Saint Kitts i Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent i Grenadyny, afrykańskie Sierra Leone, Senegal, Surinam w Ameryce Południowej, Sri Lanka w Azji. Nazwy wielu z nich (szczególnie „Saint…”) odzwierciedlają wpływ języków kolonialnych i tradycji chrześcijańskich patronów.
Małe państwa wyspiarskie vs gigantyczne potęgi – z jednej strony Singapur, Samoa, Seychelle, mikroskopijne San Marino; z drugiej – Stany Zjednoczone jako globalny gracz. Zestawienie tych krajów w jednej kategorii „na S” podkreśla, jak bardzo arbitralna jest to klamra: wspólna litera nie niesie za sobą wspólnego doświadczenia historycznego czy politycznego.
Państwa po konfliktach i wojnach domowych – Sudan, Sudan Południowy, Syria, Sri Lanka, Sierra Leone, Somalia – w ostatnich dekadach niemal wszystkie te kraje mierzyły się z ciężkimi konfliktami zbrojnymi. Z perspektywy edukacyjnej to zestawienie może posłużyć jako dobry punkt wyjścia do rozmowy o przyczynach wojen, roli granic kolonialnych, podziałach etnicznych i religijnych.
Wspólna litera alfabetu może być pretekstem do szukania głębszych wzorców: podobieństw w historii kolonialnej, konfliktach, modelach rozwoju i ustrojach politycznych.
Zamiast zatrzymywać się na poziomie „naucz się listy”, warto właśnie w taki sposób wykorzystywać alfabetyczne kategorie – jako narzędzie do zadawania pytań, nie końcowy cel nauki.
Jak sensownie uczyć się państw na S (i nie tylko)?
Przy nauce państw na literę S widać szerszy problem edukacyjny: czy geografii uczy się jako suchej listy nazw, czy jako opowieści o świecie. Sama alfabetyczna lista jest wygodna do testów i quizów, ale mało przydatna, jeśli wiedza ma zostać w głowie na dłużej.
Praktyczne podejście może łączyć kilka strategii:
- Grupowanie tematyczne zamiast samego alfabetu
Państwa na S można dzielić według kontynentów, historii kolonialnej, języków urzędowych, poziomu rozwoju gospodarczego. Zamiast „wyklepywać” listę, łatwiej zapamiętać, że większość „Saint…” leży na Karaibach, a wiele „esowych” krajów w Afryce ma doświadczenie wojen domowych. - Skojarzenia i mnemotechnika
Dla osób, które jednak muszą opanować listę alfabetyczną (np. na konkurs), przydatne są łańcuchy skojarzeń: „trzy święte na Karaibach” (Saint Kitts i Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent i Grenadyny), „dwa Suda(n)y” itp. Istotne, by te skojarzenia nie były odrywane od mapy i realnej wiedzy o krajach. - Porównywanie wersji językowych
Zestawienie polskich i angielskich nazw (Szwecja/Sweden, Hiszpania/Spain, Szwajcaria/Switzerland) nie tylko pomaga w nauce języka, ale uświadamia, że klasyfikacje alfabetyczne są względne. To dobry moment, by pokazać uczniom, jak działa translacja nazw własnych. - Łączenie z bieżącymi wydarzeniami
Syria, Sudan Południowy, Singapur czy Stany Zjednoczone regularnie pojawiają się w mediach. Każda wzmianka w wiadomościach może być okazją do „podpięcia” konkretnego kraju pod znaną już listę – dzięki temu alfabetyczna wiedza przestaje być martwa.
W takim ujęciu „państwa na S” stają się nie tyle zbiorem haseł do odtworzenia na sprawdzianie, ile wygodną ramą, w której można zawiesić dużo głębszą wiedzę o współczesnym świecie. Alfabet jest pretekstem – treść nadaje dopiero geografia, historia i polityka.