Grzyby potrafią wyrosnąć dosłownie z dnia na dzień – to nie mit, lecz rzeczywistość, która zaskakuje nawet doświadczonych grzybiarzy. Tempo wzrostu grzybów jest jednym z najszybszych procesów w świecie roślin i organizmów, a zrozumienie tego mechanizmu pozwala lepiej planować wyprawy do lasu i maksymalizować zbiory. W sprzyjających warunkach niektóre gatunki potrafią urosnąć nawet 5-10 cm w ciągu doby. Wiedza o tym, jak szybko rozwijają się poszczególne grzyby, przekłada się bezpośrednio na skuteczność zbiorów – warto wiedzieć, kiedy wrócić w to samo miejsce.
Mechanizm wzrostu owocników
Grzyb, który widzimy w lesie, to tylko niewielka część organizmu – owocnik. Właściwa część grzyba, grzybnia, rozwija się pod ziemią przez miesiące lub lata. Gdy warunki stają się odpowiednie, grzybnia wysyła owocniki na powierzchnię w tempie, które może zaskakiwać.
Wzrost następuje przez pęcznienie komórek wypełnionych wodą, a nie przez podział komórkowy jak u roślin. To dlatego grzyby rosną tak błyskawicznie – komórki są już „przygotowane” w grzybni, czekając tylko na odpowiedni moment. Wystarczy deszcz i odpowiednia temperatura, by cała struktura wypełniła się wodą i wypchnęła owocnik na powierzchnię.
Owocniki zawierają nawet 90% wody, co tłumaczy zarówno szybkość wzrostu, jak i krótki czas życia. Po kilku dniach bez opadów grzyb może zacząć schnąć i gnieć, szczególnie w ciepłe, słoneczne dni.
Tempo wzrostu popularnych gatunków
Borowiki należą do najszybciej rosnących grzybów jadalnych. W optymalnych warunkach – po ciepłym deszczu, przy temperaturze 15-20°C – borowik szlachetny może urosnąć 3-5 cm w ciągu jednej doby. Młody borowik wielkości orzecha włoskiego potrafi w 2-3 dni osiągnąć pełną dojrzałość z kapeluszem o średnicy 15 cm.
Podgrzybki rosną nieznacznie wolniej, choć różnice nie są dramatyczne. Zazwyczaj osiągają pełny rozmiar w 4-5 dni od pojawienia się nad powierzchnią gleby. Maślaki należą do szybszych – ich wzrost jest porównywalny z borowiczami, szczególnie w wilgotnych warunkach.
Kurki rosną znacznie wolniej niż gatunki rurkowe. Od momentu pojawienia się małego owocnika do pełnej dojrzałości mija zwykle 7-10 dni, a w chłodniejszych warunkach nawet dwa tygodnie.
Gąski (mleczaje) i rydze rozwijają się w tempie zbliżonym do borowików, choć są nieco bardziej odporne na wahania wilgotności. Opieńki jesienne, rosnące w kępach, potrzebują około tygodnia na pełny rozwój, ale za to wyrastają masowo i można zbierać je przez kilka dni z tego samego miejsca.
Warunki wpływające na szybkość wzrostu
Wilgotność i opady
Deszcz to najważniejszy czynnik uruchamiający wzrost grzybów. Grzybnia potrzebuje minimum 15-20 mm opadów, by zainicjować tworzenie owocników. Po takim deszczu pierwsze grzyby pojawiają się zazwyczaj po 3-5 dniach, w zależności od temperatury.
Wilgotność powietrza powyżej 80% sprzyja szybszemu wzrostowi. W suchych warunkach, nawet jeśli gleba jest wilgotna, grzyby rosną wolniej i szybciej wysychają. Mgły poranne i nocne rosy znacząco wspierają rozwój owocników, szczególnie późnym latem i jesienią.
Temperatura
Każdy gatunek ma swoje preferencje temperaturowe. Borowiki najlepiej rosną w temperaturze 15-22°C. Poniżej 10°C wzrost znacznie zwalnia, choć nie ustaje całkowicie. Kurki tolerują chłodniejsze warunki i dobrze rozwijają się już przy 12-15°C.
Gwałtowne ochłodzenia mogą zatrzymać wzrost owocników w połowie rozwoju. Grzyb nie ginie, ale jego wzrost zamiera, a kapelusz często pozostaje niedorozwinięty. Z kolei upały powyżej 25°C hamują rozwój większości gatunków, a te które już wyrosły, szybko przechodzą w fazę rozkładu.
Cykl życia owocnika
Owocnik grzyba przechodzi przez kilka faz, a każda trwa inaczej. Faza inicjacji, gdy grzyb przebija się przez warstwę ściółki, to zazwyczaj 1-2 dni. W tym momencie grzyb jest najbardziej podatny na uszkodzenia mechaniczne i zmiany pogody.
Faza intensywnego wzrostu to 2-4 dni dla większości gatunków. W tym okresie grzyb powiększa się najbardziej widocznie. To najlepszy moment do zbioru – owocnik jest jędrny, zdrowy, bez śladów robaków. Kapelusz jest jeszcze zamknięty lub dopiero się otwiera.
Faza dojrzałości trwa różnie – od 2-3 dni u borowików po tydzień u kurek. Kapelusz jest całkowicie rozwinięty, zarodniki dojrzewają. Dla zbieraczy to ostatni moment na zebranie grzyba w dobrej jakości. Faza rozkładu następuje szybko, szczególnie w ciepłych warunkach – grzyb mięknie, ciemnieje, pojawia się robactwo.
Planowanie zbiorów według tempa wzrostu
Znajomość tempa wzrostu pozwala optymalnie planować wyprawy. Po dobrym deszczu warto wybrać się do lasu po 4-5 dniach, gdy pierwsze grzyby osiągną już odpowiedni rozmiar, ale nie zaczną się jeszcze przerastać. Drugie wejście na te same stanowiska ma sens po kolejnych 3-4 dniach – wyrosną nowe owocniki.
Dla borowików i podgrzybków optymalne są trzy wizyty:
- Pierwsza: 4-5 dni po deszczu – zbieramy pierwszą falę
- Druga: po kolejnych 3-4 dniach – młode grzyby z drugiej fali
- Trzecia: tydzień później – ostatnie owocniki, jeśli warunki się utrzymały
Kurki wymagają innego podejścia. Rosną wolniej, ale za to dłużej utrzymują świeżość. Stanowisko kurek można odwiedzać co 5-7 dni przez kilka tygodni, zbierając stopniowo dojrzewające owocniki.
Różnice między grzybami leśnymi a uprawianymi
Grzyby uprawiane, jak pieczarki czy boczniaki, rosną w kontrolowanych warunkach i ich tempo wzrostu jest bardziej przewidywalne. Pieczarki osiągają rozmiar handlowy w 7-10 dni od momentu pojawienia się zawiązków. Boczniaki są jeszcze szybsze – 5-7 dni wystarczy do pełnego rozwoju.
Różnica wynika z optymalizacji warunków: stała temperatura, wilgotność, napowietrzenie i podłoże bogate w składniki odżywcze. Grzyby leśne muszą radzić sobie ze zmienną pogodą, konkurencją innych organizmów i ograniczoną dostępnością wody.
Shiitake uprawiane na kłodach drewna rosną znacznie wolniej niż na substratach komercyjnych – owocnik potrzebuje nawet 2-3 tygodni na pełny rozwój, co zbliża je do tempa wzrostu grzybów leśnych.
Rekordy i ciekawostki dotyczące wzrostu
Prawdziwki potrafią urosnąć do imponujących rozmiarów w zaledwie kilka dni. Udokumentowano borowiki o wadze przekraczającej 3 kg, które osiągnęły taki rozmiar w mniej niż tydzień. To wymaga wyjątkowo sprzyjających warunków i silnej, dobrze rozwiniętej grzybni.
Purchawki olbrzymie należą do najszybciej rosnących grzybów w kategoriach absolutnych. Mogą powiększyć się z wielkości piłki tenisowej do piłki nożnej w ciągu 3-4 dni. Rekordowe okazy osiągały średnicę ponad 150 cm, choć ich wzrost rozłożony był na dłuższy okres.
Nawoźniki (grzyby z rodzaju Coprinus) biją rekordy szybkości w innym sensie – od pojawienia się do całkowitego rozkładu mija im zaledwie 24-48 godzin. Wyrastają nocą, a następnego popołudnia już się rozpadają w czarną masę zarodników.
Grzyby rosnące na drewnie, jak łuskwiak zmienny, potrafią przeczekać niesprzyjające warunki w stanie uśpienia. Gdy wraca wilgoć, wznawiają wzrost w ciągu kilku godzin – owocnik, który wydawał się martwy, nagle nabiera jędrności i rośnie dalej.