Wyłudzenie kredytu na cudze dane nie jest już abstrakcyjnym straszakiem, tylko codziennością działów windykacji i kancelarii. Od niedawna działa jednak narzędzie, które realnie utrudnia przestępcom życie: zastrzeżenie numeru PESEL. To prosty, darmowy mechanizm, który może uratować przed długami na kilkadziesiąt tysięcy złotych. Poniżej uporządkowany, praktyczny opis, jak zastrzec PESEL krok po kroku – online, w aplikacji i stacjonarnie. Bez mitów i bez nadmiarowych formalności.
Co daje zastrzeżenie PESEL – i czego nie daje
Zastrzeżenie PESEL oznacza, że w centralnym rejestrze pojawia się informacja: ten numer PESEL jest zablokowany do wykorzystania w nowych umowach finansowych. Instytucje objęte ustawą muszą ten status sprawdzać, zanim podpiszą z daną osobą np. umowę kredytu.
Od 1 czerwca 2024 r. banki, część firm pożyczkowych i inne wybrane podmioty mają prawny obowiązek weryfikować, czy PESEL jest zastrzeżony. Jeśli mimo zastrzeżenia zawrą umowę kredytu lub pożyczki na ten PESEL, ryzykują, że:
- umowa będzie nieważna,
- nie odzyskają pieniędzy od rzekomego „klienta”,
- poniosą pełne ryzyko wyłudzenia.
Najważniejsze: zastrzeżenie PESEL nie blokuje życia codziennego. Można normalnie pracować, korzystać z NFZ, podpisywać umowy o pracę, rozliczać PIT. Blokowane są głównie nowe zobowiązania finansowe i określone typy umów, które są atrakcyjne dla oszustów.
Zastrzeżenie PESEL:
- utrudnia zaciągnięcie na cudze dane kredytu, pożyczki, zakupu ratalnego,
- może ograniczać wyłudzenie droższych usług (np. sprzęt na raty u operatora),
- daje jasny sygnał instytucjom: „uważać, coś jest nie tak”.
Nie zabezpiecza natomiast przed każdym możliwym nadużyciem danych – nadal możliwe są np. próby phishingu, przejęcia konta czy podszywania się w relacjach prywatnych. Zastrzeżenie PESEL to mocny element układanki, ale nie jedyna linia obrony.
Kiedy warto zastrzec PESEL
Teoretycznie każdy może zastrzec PESEL „na wszelki wypadek” i wiele osób tak robi. W praktyce szczególnie warto to rozważyć, gdy:
1) Doszło do wycieku danych – np. wyciek bazy klientów sklepu internetowego, operatora czy platformy finansowej, gdzie w zestawie z imieniem, nazwiskiem i adresem były także numery PESEL.
2) Zgubiono dokument tożsamości lub został skradziony – nawet jeśli dowód zostanie unieważniony, stare skany czy zdjęcia z dokumentu mogą krążyć latami.
3) Pojawiło się podejrzane zainteresowanie danymi – np. ktoś dopytuje o PESEL telefonicznie, pod pretekstem „weryfikacji”, lub pojawiają się dziwne maile/SMS-y z prośbą o potwierdzenie danych.
4) Planowany jest wyjazd za granicę na dłużej – gdy przez kilka miesięcy trudno będzie reagować na bieżąco na listy z banków czy wezwania do zapłaty.
Dla części osób rozsądne jest po prostu stałe trzymanie PESEL w statusie zastrzeżonym i krótkie odblokowanie tylko na czas załatwienia konkretnej sprawy finansowej.
Gdzie można zastrzec PESEL
Zastrzeżenie jest darmowe i dostępne kilkoma kanałami. Można to zrobić:
- online – przez serwis obywatel.gov.pl,
- przez aplikację mobilną mObywatel (najnowsza wersja),
- stacjonarnie – w urzędzie gminy/miasta oraz w banku lub SKOK-u.
W każdym przypadku efekt jest taki sam: zmienia się status w centralnym rejestrze PESEL, widoczny dla uprawnionych instytucji. Różnica dotyczy tylko wygody i sposobu potwierdzania tożsamości.
Jak zastrzec PESEL online – krok po kroku
Zastrzeżenie przez obywatel.gov.pl
Do tej metody potrzebny jest środek zaufania do logowania:
- Profil Zaufany, lub
- bankowość elektroniczna (większych banków), lub
- e-dowód z czytnikiem, lub
- konto mObywatel powiązane z PESEL.
Kolejne kroki wyglądają następująco:
- Wejść na stronę obywatel.gov.pl.
- Wybrać sekcję usług dotyczących danych osobowych / dokumentów i odszukać usługę „Zastrzeż PESEL” (nazwa bywa widoczna też w skrótach typu „Bezpieczeństwo danych”).
- Kliknąć przycisk przejścia do usługi i zalogować się wybranym sposobem (bank, Profil Zaufany itd.).
- Po zalogowaniu system wyświetli dane powiązane z numerem PESEL oraz aktualny status (zastrzeżony / niezastrzeżony).
- Wybrać opcję „Zastrzeż PESEL” i potwierdzić decyzję (zwykle jednym kliknięciem oraz dodatkowym potwierdzeniem). Nie trzeba pisać uzasadnienia.
- Po kilku sekundach pojawia się potwierdzenie zmiany statusu; warto zapisać lub pobrać dokument potwierdzający (PDF) na własne potrzeby.
Zmiana statusu jest technicznie natychmiastowa po stronie rejestru. Trzeba jednak pamiętać, że poszczególne instytucje korzystają z rejestru w momencie zawierania umowy – nie „na zapas”.
Zastrzeżenie przez aplikację mObywatel
W nowszej wersji aplikacji mObywatel dostępny jest szybki dostęp do statusu PESEL i historii zastrzeżeń. W dużym uproszczeniu proces wygląda tak:
- Zainstalować lub zaktualizować aplikację mObywatel do najnowszej wersji.
- Zalogować się do aplikacji, upewniając się, że jest powiązana z właściwym numerem PESEL.
- Wejść w moduł związany z danymi osobowymi (np. „Twoje dane”, „Dokumenty” – nazwa może się zmieniać w kolejnych wersjach).
- Odszukać sekcję dotyczącą numeru PESEL i bezpieczeństwa – dostępna powinna być informacja o aktualnym statusie.
- Wybrać przycisk „Zastrzeż PESEL” i zatwierdzić zmianę zgodnie z instrukcjami na ekranie (czasem wymagany jest dodatkowy PIN lub biometryka).
W aplikacji łatwo też później sprawdzić historię zastrzeżeń – widać, kiedy PESEL był blokowany i odblokowywany. To się przydaje np. przy rozmowach z bankiem, gdy trzeba wykazać, że w danym okresie PESEL był zastrzeżony.
Zastrzeżenie PESEL w banku lub urzędzie
Jak wygląda procedura stacjonarnie
Nie każdy korzysta z bankowości elektronicznej czy aplikacji. Dla takich osób przewidziano możliwość zastrzeżenia PESEL „analogowo”:
1. W urzędzie gminy/miasta
Wystarczy udać się do urzędu gminy (lub miasta na prawach powiatu) z ważnym dokumentem tożsamości. Pracownik urzędu:
- zweryfikuje tożsamość,
- przyjmie wniosek o zastrzeżenie PESEL (papierowy lub w systemie),
- wprowadzi zmianę do rejestru.
W wielu urzędach trwa to tyle, co standardowa wizyta przy okienku. Zwykle wydawane jest pisemne potwierdzenie z datą i godziną wprowadzenia zastrzeżenia.
2. W banku lub SKOK-u
Podobnie działa to w banku lub spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej. Potrzebny jest dokument tożsamości. W praktyce:
- pracownik prosi o dowód osobisty lub paszport,
- sprawdza zgodność danych z systemem,
- na prośbę klienta dokonuje zastrzeżenia numeru PESEL w centralnym rejestrze.
Nie trzeba być klientem konkretnego banku, aby zastrzec w nim PESEL, choć poszczególne instytucje mogą wprowadzać własne procedury organizacyjne (np. wskazanie wybranych oddziałów).
Zastrzeżenie PESEL jest bezpłatne – zarówno online, jak i w banku czy urzędzie. Wprowadzenie jakichkolwiek opłat za tę konkretną czynność warto traktować co najmniej podejrzliwie.
Jak cofnąć zastrzeżenie PESEL i kiedy to ma sens
Zdarza się, że trzeba wziąć kredyt, leasing, większe raty czy zawrzeć inną umowę, w której instytucja nie obsługuje jeszcze w pełni zastrzeżonego PESEL albo wymaga czasowego odblokowania. Ustawodawca przewidział taką sytuację: zastrzeżenie można w każdej chwili cofnąć.
Odbywa się to dokładnie tymi samymi kanałami, co zastrzeżenie:
- przez obywatel.gov.pl – wybierając tym razem opcję cofnięcia zastrzeżenia,
- w aplikacji mObywatel – przyciskiem zmiany statusu PESEL,
- w banku lub urzędzie – składając analogiczny wniosek o odwołanie zastrzeżenia.
Po cofnięciu status zmienia się na „niezastrzeżony”, ale w centralnym rejestrze pozostaje pełna historia. Instytucje sprawdzające PESEL widzą, że np. w ostatnim czasie zastrzeżenie było aktywne i zostało odwołane – często powoduje to dodatkową czujność i pytania przy zawieraniu umowy.
Praktyczny sposób korzystania z tej funkcji jest dość prosty: trzymać PESEL na stałe zastrzeżony, a odblokowywać tylko na ograniczony czas, gdy trzeba zawrzeć konkretną umowę. Po dopełnieniu formalności warto od razu wrócić do stanu „zastrzeżony”.
Jak instytucje korzystają z zastrzeżonego PESEL
Większość osób wyobraża sobie to jak „czarną listę”, ale mechanizm jest bardziej uporządkowany. Uprawnione instytucje (np. banki) mają techniczną możliwość wykonania zapytania do centralnego rejestru PESEL w momencie zawierania umowy. Otrzymują wtedy:
- informację o aktualnym statusie PESEL (zastrzeżony / niezastrzeżony),
- informację o historii zastrzeżeń (np. ostatnia data zmiany statusu).
Jeżeli system zwróci, że PESEL jest zastrzeżony, instytucja ma w zasadzie związane ręce – zawarcie umowy będzie dla niej bardzo ryzykowne, bo w razie sporu sądowego może się okazać, że nie wolno jej było ufać takiemu stanowi rzeczy. Obowiązujące przepisy są w tym zakresie dość jednoznaczne i premiują ostrożność.
Jeśli PESEL jest niezastrzeżony, instytucja nadal musi przeprowadzić standardową procedurę weryfikacji (dokument tożsamości, czasem dodatkowe pytania, weryfikacja telefoniczna). Zastrzeżenie PESEL nie zastępuje więc klasycznych zabezpieczeń, tylko je uzupełnia.
Najczęstsze mity i błędy wokół zastrzegania PESEL
Nowy system naturalnie obudował się już kilkoma mitami. Warto uporządkować te najpopularniejsze.
Mit 1: „Jak zastrzegę PESEL, to nie dostanę już kredytu”
Nieprawda. Zastrzeżenie nie blokuje definitywnie szans na kredyt – można PESEL odblokować na czas załatwienia sprawy i ponownie go zastrzec. Część instytucji stopniowo dostosowuje procesy tak, by móc bezpiecznie obsłużyć klienta nawet przy zastrzeżeniu (np. dodatkowa weryfikacja).
Mit 2: „To tylko kolejny gadżet, który nic nie daje”
Skuteczność narzędzia rośnie wraz z liczbą instytucji, które mają prawny obowiązek je stosować. Banki traktują te przepisy bardzo poważnie, bo w grę wchodzi realne ryzyko utraty pieniędzy przy wyłudzeniu. Dla większości kredytów i pożyczek zastrzeżenie PESEL jest dziś realną przeszkodą.
Mit 3: „PESEL można zastrzec tylko po wycieku danych”
Nie ma takiego ograniczenia. Zastrzec PESEL może każdy pełnoletni posiadacz numeru, bez podawania powodu. Nie wymaga się żadnych „dowodów” wycieku ani zgłoszenia na policję.
Typowy błąd: zastrzeżenie dopiero po szkodzie
Czekanie, aż do domu przyjdzie pierwsze wezwanie do zapłaty, to ryzykowna strategia. Zastrzeżenie PESEL ma największy sens zanim dojdzie do wyłudzenia – zwłaszcza gdy znane są już informacje o wycieku danych w instytucji, której jest się klientem.
Dodatkowe kroki zwiększające bezpieczeństwo danych
Zastrzeżenie PESEL to mocny fundament, ale nie zwalnia z dbałości o pozostałe elementy bezpieczeństwa. W praktyce warto:
- kontrolować, gdzie i komu podawany jest numer PESEL – nie wpisywać go „automatycznie” w każdym formularzu,
- unikać wysyłania skanów dowodu osobistego mailem bez szyfrowania,
- regularnie monitorować korespondencję z banków i firm pożyczkowych (także elektroniczną),
- włączyć powiadomienia SMS/e-mail o ruchach na rachunku i kartach,
- reagować na każdy niejasny list z informacją o rzekomym zadłużeniu – nie wyrzucać, tylko wyjaśniać u źródła.
Połączenie tych podstawowych nawyków z aktywnym korzystaniem z zastrzeżenia PESEL znacząco podnosi szanse, że nawet przy wycieku danych sprawa skończy się na nerwach, a nie na czyichś długach do spłacania przez lata.